ZERWANE WIĘZI

W latach 30. rodzina farmakologa Hermanna Freunda zabrała na wakacje amatorską kamerę, którą zarejestrowała wspólne chwile spędzone na plaży nad Bałtykiem. W tle pogodnych ujęć pojawiają się niekiedy proporczyki ze swastykami – wszechobecne symbole opresyjnej władzy nazistów. Mimo trudności większość Żydów starała się jednak prowadzić normalne życie.

Niektóre rodziny uciekały ze skromnym bagażem, inne zabierały cały dobytek i przedmioty zamówione specjalnie z myślą o życiu na uchodźstwie. Wśród nich były ten stół i krzesła – najbardziej praktyczne spośród mebli, a jednocześnie uniwersalne symbole ogniska domowego. Wykonał je architekt i projektant Albert Hadda w 1936 r. dla rodziny Goldschmidtów przenoszących swój świat z […]

To zdjęcie łyżwiarzy na zamarzniętej fosie biegnącej wzdłuż Wallstraße (ul. Pawła Włodkowica) wykonał zimą 1940/1941 Albert Hadda z okna mieszkania przy Nikolai Stadtgraben 16 (ul. Podwale). Czy fotografia była jedynie wprawką, wypróbowaniem nowego aparatu, a może wyrażała coś innego? Władze od połowy lat 30. stopniowo zakazywały Żydom wizyt w parkach, uprawiania sportu, chodzenia na plażę […]

„Przyszedł Stephan, woźny ze szkoły, aby dostarczyć mi pismo z informacją, że jestem urlopowany ze skutkiem natychmiastowym” – zanotował w swoim dzienniku Willy Cohn, historyk i nauczyciel w Gimnazjum św. Jana, pod datą 18 czerwca 1933 r. Już w pierwszych miesiącach po dojściu do władzy naziści stosowali zwolnienia, przymusowe urlopy i wcześniejsze emerytury wobec żydowskich […]

W listopadzie 1934 r. Albert Hadda, jak wszyscy żydowscy architekci w Niemczech, otrzymał list z Państwowej Izby Sztuk Pięknych, informujący go o zakazie wykonywania zawodu. Albert postanowił walczyć: wystosował pismo z odwołaniem od tej decyzji, ale nie przyniosło ono skutku i musiał znaleźć inne źródło dochodów. Na zlecenie gminy żydowskiej zaczął prowadzić kursy rzemiosła w […]

W listopadzie 1934 r. Albert Hadda, jak wszyscy żydowscy architekci w Niemczech, otrzymał list z Państwowej Izby Sztuk Pięknych, informujący go o zakazie wykonywania zawodu. Albert postanowił walczyć: wystosował pismo z odwołaniem od tej decyzji, ale nie przyniosło ono skutku i musiał znaleźć inne źródło dochodów. Na zlecenie gminy żydowskiej zaczął prowadzić kursy rzemiosła w […]

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 r. nazistowskie bojówki z inspiracji władz dokonały w całych Niemczech pogromu na Żydach, bijąc i zabijając ludzi, dewastując ich domy i sklepy oraz niszcząc synagogi. Hans Hermann Neustadt był świadkiem zburzenia Nowej Synagogi w Breslau – zachował zdjęcie jej kopuły i wież, wykonane z okna siedziby jego […]

Od czasu otwarcia Nowej Synagogi w 1872 r. często zaznaczano ją na planach Breslau ikoną lub kolorem jako ważny i rozpoznawalny budynek, podobnie jak inne istotne miejsca użyteczności publicznej. Na planie miasta z 1939 r. nie było już jednak Nowej Synagogi. Po budowli zburzonej rok wcześniej przez nazistów w pogromie listopadowym została tylko pusta parcela. […]

25 grudnia 1938 r. w domu prawnika Ottona Halperta, jego żony Herthy i trzech córek przy Eichendorffstraẞe 32/34 (ul. Sokola) zapłonęła ósma świeczka na tradycyjnym świeczniku zwanym chanukiją, zwiastując ostatni dzień święta Chanuka. Na pamiątkę jeden z domowników zrobił to zdjęcie. Tego roku obchodzenie święta u Halpertów musiało odbywać się w atmosferze lęku i niepewności […]

Życie w stanie ciągłego zagrożenia prowadziło do lęków, frustracji, depresji. Artysta Heinrich Tischler zobrazował swój emocjonalny i duchowy kryzys na tym autoportrecie, w którym przedstawił siebie jako „martwego za życia” ducha, zaciskającego pięści w geście bezsilności. Z powodu nazistowskich prześladowań Tischler, jak wielu żydowskich twórców, musiał porzucić pracę malarza i architekta, i aby utrzymać rodzinę, […]

Na dacie 12 listopada 1938 r. urywają się zaplanowane zadania w kalendarzu kieszonkowym Heinricha Tischlera – to wtedy, w ramach akcji aresztowań żydowskich mężczyzn w całych Niemczech, naziści wywieźli go do obozu koncentracyjnego Buchenwald. „Jest mi tu dobrze, niczego nie potrzebuję” – napisał na kartce wysłanej z obozu do rodziny, choć w rzeczywistości był w […]

Na dacie 12 listopada 1938 r. urywają się zaplanowane zadania w kalendarzu kieszonkowym Heinricha Tischlera – to wtedy, w ramach akcji aresztowań żydowskich mężczyzn w całych Niemczech, naziści wywieźli go do obozu koncentracyjnego Buchenwald. „Jest mi tu dobrze, niczego nie potrzebuję” – napisał na kartce wysłanej z obozu do rodziny, choć w rzeczywistości był w […]

W nazistowskich Niemczech polityczna opozycja była zakazana, a współpraca z podziemnymi grupami oporu wymagała odwagi, na którą zdobyło się niewielu. Siostry Ursula i Helga Beyer podjęły to ryzyko – zwłaszcza Helga. Jednym z działań sióstr był przemyt antyhitlerowskich czasopism z Czechosłowacji do Niemiec w kijkach narciarskich, pod pozorem wypraw narciarskich w Sudety – na tym […]

Gestapo, tajna policja, aresztowało Helgę i Ursulę Beyer w 1938 r. i osadziło je w więzieniu, skąd siostry wysyłały listy do bliskich w kopertach takich jak ta. Sąd uniewinnił Ursulę, ale Helgę skazał na trzy i pół roku więzienia za zdradę stanu jako komunistkę rzekomo zagrażającą państwu. Helga nie wyszła już na wolność: w 1941 […]

Gestapo prześladowało też Erwina Zadika, męża Ursuli Beyer. Po jego deportacji do obozu koncentracyjnego Buchenwald zaledwie dwa miesiące po ich ślubie, Ursula kupiła dla obojga bilety na parowiec, aby wyjechać z Niemiec tak szybko, jak tylko to będzie możliwe. Ich celem była brytyjsko-amerykańska enklawa w Szanghaju, która jako jedyna na świecie udzielała azylu żydowskim uchodźcom […]

Liczba Żydów, którzy desperacko chcieli opuścić Niemcy, wzrosła po pogromie listopadowym. Niewiele krajów było jednak otwartych na ich przyjęcie. Możliwości imigracji do Mandatu Palestyny były ograniczone ustalanymi przez przez brytyjskie władze limitami, które ogłaszano co 6 miesięcy. Największe szanse na uzyskanie wizy miały osoby młode, zdolne do pracy na roli. W 1935 roku 15-letni Ernst […]

Liczba Żydów, którzy desperacko chcieli opuścić Niemcy, wzrosła po pogromie listopadowym. Niewiele krajów było jednak otwartych na ich przyjęcie. Możliwości imigracji do Mandatu Palestyny były ograniczone ustalanymi przez przez brytyjskie władze limitami, które ogłaszano co 6 miesięcy. Największe szanse na uzyskanie wizy miały osoby młode, zdolne do pracy na roli. W 1935 roku 15-letni Ernst […]

Liczba Żydów, którzy desperacko chcieli opuścić Niemcy, wzrosła po pogromie listopadowym. Niewiele krajów było jednak otwartych na ich przyjęcie. Możliwości imigracji do Mandatu Palestyny były ograniczone ustalanymi przez przez brytyjskie władze limitami, które ogłaszano co 6 miesięcy. Największe szanse na uzyskanie wizy miały osoby młode, zdolne do pracy na roli. W 1935 roku 15-letni Ernst […]

„Bardzo bolesne było dla mnie pożegnanie z Danielem” – zanotował Willy Cohn w swoim dzienniku pod datą 17 lutego 1939 r. Chodziło mu o Rudolfa Daniela, swojego przyjaciela i dawnego ucznia, który dostał zgodę na wyjazd z Niemiec do Brytyjskiego Mandatu Palestyny i angaż najpierw w liceum w Hajfie, a potem na tamtejszym uniwersytecie. Na […]

„Buty dla emigrantów” – tak salon obuwniczy Herzów reklamował swój asortyment w prasie w październiku 1938 r. Hasło skierowane było do Żydów masowo uciekających z Niemiec przed prześladowaniami, które nie ominęły też samych Herzów: w pogromie z 9 na 10 listopada 1938 r. nazistowskie bojówki w Breslau zdemolowały około 50 żydowskich sklepów, w tym salon […]

Zniszczenie sklepu obuwniczego i nasilający się nazistowski terror zmotywował Waltera i Hilde Herzów do wyjazdu z Niemiec do Chile, gdzie osiadł brat Hilde. W szkole żydowskiej, do której chodziła ich córka Steffi, wystarali się o list polecający na potrzeby zapisania jej do szkoły za granicą: wychowawczyni opisała Steffi jako „lubianą uczennicę, czynnie uczestniczącą w lekcjach […]

Dopiero po roku od wyjazdu z Niemiec Hilde i Walterowi Herzom udało się ściągnąć do Chile matkę Hilde, Gertrud Bornstein – na tym zdjęciu, wykonanym w Breslau, gdy rodzina była jeszcze w komplecie, Gertrud siedzi po lewej w towarzystwie swojej matki, córki i wnuczki. Matka Waltera, Olga Herz, także liczyła na możliwość wyjazdu z Niemiec, […]

Dopiero po roku od wyjazdu z Niemiec Hilde i Walterowi Herzom udało się ściągnąć do Chile matkę Hilde, Gertrud Bornstein – na tym zdjęciu, wykonanym w Breslau, gdy rodzina była jeszcze w komplecie, Gertrud siedzi po lewej w towarzystwie swojej matki, córki i wnuczki. Matka Waltera, Olga Herz, także liczyła na możliwość wyjazdu z Niemiec, […]

Dla Waltera, Hilde i Steffi Herzów ten przymusowy policyjny dokument o wymeldowaniu z mieszkania przy Straße der SA 54 (przed 1933 r. Kaiser-Wilhelmstraße, dziś ul. Powstańców Śląskich) oznaczał definitywne zamknięcie spraw przed emigracją. Pismo wskazywało kierunek ich wyjazdu: Santiago de Chile. Około 13 500 Żydów z Breslau złożyło podobne dokumenty i rozproszyło się po świecie, […]