Historia modlitewnika Alfreda Neuländera opowiedziana przez jego bratanka Olivera Newlanda, Nowa Zelandia. Wersje językowe: PL Fot.: Fundacja Spark

Historia dzienników Willy’ego Cohna opowiedziana przez jego wnuczkę Tamar Cohn Gazit, Izrael. Wersje językowe: HEB PL

Historia kilimu Berty Haddy opowiedziana przez jej prawnuka Daniela Ljunggrena, Szwecja. Wersje językowe: PL SE OŚ CZASU 1936: W szkole żydowskiej w Breslau powstaje kilim – wspólne dzieło Berty Haddy i jej uczniów. Breslau, Niemcy   lata 40. XX w.: Kilim zostaje przekazany wraz z ubraniami i innymi rzeczami bratu Berty, Fritzowi, nie-Żydowi, który mieszkał […]

Relacja Gabrielle Falk z d. Freund (1923–2019) dotycząca jej młodości w Breslau przed emigracją (fragment amerykańskiego podcastu dokumentalnego o rodzinie Falków autorstwa Rosy Lindy Ramon, 2009).

Tusz na ścianie, tusz na papierze, 2024. Wystawie czasowej w OP ENHEIM towarzyszył komentarz artystyczny w postaci pracy z nurtu site-specific autorstwa berlińskiej artystki Anny Schapiro. Twórczyni odkrywała warstwy historii, które były zawarte w obiektach prezentowanych na wystawie oraz eksplorowała opowieści, które te obiekty ze sobą niosły, a także sposób, w jaki niewidoczne i zaniedbane […]

W latach 30. rodzina farmakologa Hermanna Freunda zabrała na wakacje amatorską kamerę, którą zarejestrowała wspólne chwile spędzone na plaży nad Bałtykiem. W tle pogodnych ujęć pojawiają się niekiedy proporczyki ze swastykami – wszechobecne symbole opresyjnej władzy nazistów. Mimo trudności większość Żydów starała się jednak prowadzić normalne życie.

Niektóre rodziny uciekały ze skromnym bagażem, inne zabierały cały dobytek i przedmioty zamówione specjalnie z myślą o życiu na uchodźstwie. Wśród nich były ten stół i krzesła – najbardziej praktyczne spośród mebli, a jednocześnie uniwersalne symbole ogniska domowego. Wykonał je architekt i projektant Albert Hadda w 1936 r. dla rodziny Goldschmidtów przenoszących swój świat z […]

To zdjęcie łyżwiarzy na zamarzniętej fosie biegnącej wzdłuż Wallstraße (ul. Pawła Włodkowica) wykonał zimą 1940/1941 Albert Hadda z okna mieszkania przy Nikolai Stadtgraben 16 (ul. Podwale). Czy fotografia była jedynie wprawką, wypróbowaniem nowego aparatu, a może wyrażała coś innego? Władze od połowy lat 30. stopniowo zakazywały Żydom wizyt w parkach, uprawiania sportu, chodzenia na plażę […]

„Przyszedł Stephan, woźny ze szkoły, aby dostarczyć mi pismo z informacją, że jestem urlopowany ze skutkiem natychmiastowym” – zanotował w swoim dzienniku Willy Cohn, historyk i nauczyciel w Gimnazjum św. Jana, pod datą 18 czerwca 1933 r. Już w pierwszych miesiącach po dojściu do władzy naziści stosowali zwolnienia, przymusowe urlopy i wcześniejsze emerytury wobec żydowskich […]

W listopadzie 1934 r. Albert Hadda, jak wszyscy żydowscy architekci w Niemczech, otrzymał list z Państwowej Izby Sztuk Pięknych, informujący go o zakazie wykonywania zawodu. Albert postanowił walczyć: wystosował pismo z odwołaniem od tej decyzji, ale nie przyniosło ono skutku i musiał znaleźć inne źródło dochodów. Na zlecenie gminy żydowskiej zaczął prowadzić kursy rzemiosła w […]

W listopadzie 1934 r. Albert Hadda, jak wszyscy żydowscy architekci w Niemczech, otrzymał list z Państwowej Izby Sztuk Pięknych, informujący go o zakazie wykonywania zawodu. Albert postanowił walczyć: wystosował pismo z odwołaniem od tej decyzji, ale nie przyniosło ono skutku i musiał znaleźć inne źródło dochodów. Na zlecenie gminy żydowskiej zaczął prowadzić kursy rzemiosła w […]

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 r. nazistowskie bojówki z inspiracji władz dokonały w całych Niemczech pogromu na Żydach, bijąc i zabijając ludzi, dewastując ich domy i sklepy oraz niszcząc synagogi. Hans Hermann Neustadt był świadkiem zburzenia Nowej Synagogi w Breslau – zachował zdjęcie jej kopuły i wież, wykonane z okna siedziby jego […]

Od czasu otwarcia Nowej Synagogi w 1872 r. często zaznaczano ją na planach Breslau ikoną lub kolorem jako ważny i rozpoznawalny budynek, podobnie jak inne istotne miejsca użyteczności publicznej. Na planie miasta z 1939 r. nie było już jednak Nowej Synagogi. Po budowli zburzonej rok wcześniej przez nazistów w pogromie listopadowym została tylko pusta parcela. […]

25 grudnia 1938 r. w domu prawnika Ottona Halperta, jego żony Herthy i trzech córek przy Eichendorffstraẞe 32/34 (ul. Sokola) zapłonęła ósma świeczka na tradycyjnym świeczniku zwanym chanukiją, zwiastując ostatni dzień święta Chanuka. Na pamiątkę jeden z domowników zrobił to zdjęcie. Tego roku obchodzenie święta u Halpertów musiało odbywać się w atmosferze lęku i niepewności […]

Życie w stanie ciągłego zagrożenia prowadziło do lęków, frustracji, depresji. Artysta Heinrich Tischler zobrazował swój emocjonalny i duchowy kryzys na tym autoportrecie, w którym przedstawił siebie jako „martwego za życia” ducha, zaciskającego pięści w geście bezsilności. Z powodu nazistowskich prześladowań Tischler, jak wielu żydowskich twórców, musiał porzucić pracę malarza i architekta, i aby utrzymać rodzinę, […]

Na dacie 12 listopada 1938 r. urywają się zaplanowane zadania w kalendarzu kieszonkowym Heinricha Tischlera – to wtedy, w ramach akcji aresztowań żydowskich mężczyzn w całych Niemczech, naziści wywieźli go do obozu koncentracyjnego Buchenwald. „Jest mi tu dobrze, niczego nie potrzebuję” – napisał na kartce wysłanej z obozu do rodziny, choć w rzeczywistości był w […]

Na dacie 12 listopada 1938 r. urywają się zaplanowane zadania w kalendarzu kieszonkowym Heinricha Tischlera – to wtedy, w ramach akcji aresztowań żydowskich mężczyzn w całych Niemczech, naziści wywieźli go do obozu koncentracyjnego Buchenwald. „Jest mi tu dobrze, niczego nie potrzebuję” – napisał na kartce wysłanej z obozu do rodziny, choć w rzeczywistości był w […]

W nazistowskich Niemczech polityczna opozycja była zakazana, a współpraca z podziemnymi grupami oporu wymagała odwagi, na którą zdobyło się niewielu. Siostry Ursula i Helga Beyer podjęły to ryzyko – zwłaszcza Helga. Jednym z działań sióstr był przemyt antyhitlerowskich czasopism z Czechosłowacji do Niemiec w kijkach narciarskich, pod pozorem wypraw narciarskich w Sudety – na tym […]

Gestapo, tajna policja, aresztowało Helgę i Ursulę Beyer w 1938 r. i osadziło je w więzieniu, skąd siostry wysyłały listy do bliskich w kopertach takich jak ta. Sąd uniewinnił Ursulę, ale Helgę skazał na trzy i pół roku więzienia za zdradę stanu jako komunistkę rzekomo zagrażającą państwu. Helga nie wyszła już na wolność: w 1941 […]

Gestapo prześladowało też Erwina Zadika, męża Ursuli Beyer. Po jego deportacji do obozu koncentracyjnego Buchenwald zaledwie dwa miesiące po ich ślubie, Ursula kupiła dla obojga bilety na parowiec, aby wyjechać z Niemiec tak szybko, jak tylko to będzie możliwe. Ich celem była brytyjsko-amerykańska enklawa w Szanghaju, która jako jedyna na świecie udzielała azylu żydowskim uchodźcom […]

Liczba Żydów, którzy desperacko chcieli opuścić Niemcy, wzrosła po pogromie listopadowym. Niewiele krajów było jednak otwartych na ich przyjęcie. Możliwości imigracji do Mandatu Palestyny były ograniczone ustalanymi przez przez brytyjskie władze limitami, które ogłaszano co 6 miesięcy. Największe szanse na uzyskanie wizy miały osoby młode, zdolne do pracy na roli. W 1935 roku 15-letni Ernst […]

Liczba Żydów, którzy desperacko chcieli opuścić Niemcy, wzrosła po pogromie listopadowym. Niewiele krajów było jednak otwartych na ich przyjęcie. Możliwości imigracji do Mandatu Palestyny były ograniczone ustalanymi przez przez brytyjskie władze limitami, które ogłaszano co 6 miesięcy. Największe szanse na uzyskanie wizy miały osoby młode, zdolne do pracy na roli. W 1935 roku 15-letni Ernst […]

Liczba Żydów, którzy desperacko chcieli opuścić Niemcy, wzrosła po pogromie listopadowym. Niewiele krajów było jednak otwartych na ich przyjęcie. Możliwości imigracji do Mandatu Palestyny były ograniczone ustalanymi przez przez brytyjskie władze limitami, które ogłaszano co 6 miesięcy. Największe szanse na uzyskanie wizy miały osoby młode, zdolne do pracy na roli. W 1935 roku 15-letni Ernst […]

„Bardzo bolesne było dla mnie pożegnanie z Danielem” – zanotował Willy Cohn w swoim dzienniku pod datą 17 lutego 1939 r. Chodziło mu o Rudolfa Daniela, swojego przyjaciela i dawnego ucznia, który dostał zgodę na wyjazd z Niemiec do Brytyjskiego Mandatu Palestyny i angaż najpierw w liceum w Hajfie, a potem na tamtejszym uniwersytecie. Na […]

„Buty dla emigrantów” – tak salon obuwniczy Herzów reklamował swój asortyment w prasie w październiku 1938 r. Hasło skierowane było do Żydów masowo uciekających z Niemiec przed prześladowaniami, które nie ominęły też samych Herzów: w pogromie z 9 na 10 listopada 1938 r. nazistowskie bojówki w Breslau zdemolowały około 50 żydowskich sklepów, w tym salon […]

Zniszczenie sklepu obuwniczego i nasilający się nazistowski terror zmotywował Waltera i Hilde Herzów do wyjazdu z Niemiec do Chile, gdzie osiadł brat Hilde. W szkole żydowskiej, do której chodziła ich córka Steffi, wystarali się o list polecający na potrzeby zapisania jej do szkoły za granicą: wychowawczyni opisała Steffi jako „lubianą uczennicę, czynnie uczestniczącą w lekcjach […]

Dopiero po roku od wyjazdu z Niemiec Hilde i Walterowi Herzom udało się ściągnąć do Chile matkę Hilde, Gertrud Bornstein – na tym zdjęciu, wykonanym w Breslau, gdy rodzina była jeszcze w komplecie, Gertrud siedzi po lewej w towarzystwie swojej matki, córki i wnuczki. Matka Waltera, Olga Herz, także liczyła na możliwość wyjazdu z Niemiec, […]

Dopiero po roku od wyjazdu z Niemiec Hilde i Walterowi Herzom udało się ściągnąć do Chile matkę Hilde, Gertrud Bornstein – na tym zdjęciu, wykonanym w Breslau, gdy rodzina była jeszcze w komplecie, Gertrud siedzi po lewej w towarzystwie swojej matki, córki i wnuczki. Matka Waltera, Olga Herz, także liczyła na możliwość wyjazdu z Niemiec, […]

Dla Waltera, Hilde i Steffi Herzów ten przymusowy policyjny dokument o wymeldowaniu z mieszkania przy Straße der SA 54 (przed 1933 r. Kaiser-Wilhelmstraße, dziś ul. Powstańców Śląskich) oznaczał definitywne zamknięcie spraw przed emigracją. Pismo wskazywało kierunek ich wyjazdu: Santiago de Chile. Około 13 500 Żydów z Breslau złożyło podobne dokumenty i rozproszyło się po świecie, […]

Egzaminy końcowe były ważnym wydarzeniem w życiu szkoły i prawdopodobnie z tej okazji powstało to zdjęcie klasy maturalnej z rocznika 1931 w państwowym Gimnazjum św. Jana przy Paradiesstraße 3 (ul. Stanisława Worcella). W tle stoi nauczyciel historii profesor Willy Cohn, badacz średniowiecza i dziejów Żydów w Breslau, który sam ukończył tę szkołę i pracował w […]

Ze świadectwa szkolnego ośmioletniego Erwina Zadika wynika, że ukończył on drugą klasę w państwowej szkole im. Króla Wilhelma przy Paradiesstraße 3-5 (ul. Stanisława Worcella), a na zajęciach wykazał się pracowitością i uważnością. Jako żydowski uczeń nie otrzymał stopnia z religii, ponieważ zajęcia te były przeznaczone wyłącznie dla protestantów i katolików. Warto jednak zaznaczyć, że w […]

Modernistyczna aula zaprojektowana przez Alberta Haddę na poddaszu żydowskiej szkoły przy Rehdigerplatz 3 (ul. Żelazna 57), została otwarta w styczniu 1938 r. i była ostatnim dużym przedsięwzięciem budowlanym w tej szkole. W tej założonej w 1920 r. placówce działała synagoga i koszerna stołówka. Tradycjonalizm łączył się w tej szkole z postępowością: dzieci uczyły się języków […]

Modernistyczna aula zaprojektowana przez Alberta Haddę na poddaszu żydowskiej szkoły przy Rehdigerplatz 3 (ul. Żelazna 57), została otwarta w styczniu 1938 r. i była ostatnim dużym przedsięwzięciem budowlanym w tej szkole. W tej założonej w 1920 r. placówce działała synagoga i koszerna stołówka. Tradycjonalizm łączył się w tej szkole z postępowością: dzieci uczyły się języków […]

Modernistyczna aula zaprojektowana przez Alberta Haddę na poddaszu żydowskiej szkoły przy Rehdigerplatz 3 (ul. Żelazna 57), została otwarta w styczniu 1938 r. i była ostatnim dużym przedsięwzięciem budowlanym w tej szkole. W tej założonej w 1920 r. placówce działała synagoga i koszerna stołówka. Tradycjonalizm łączył się w tej szkole z postępowością: dzieci uczyły się języków […]

W 1916 r. 21-letnia Berta Simlinger zdała egzaminy zawodowe na nauczycielkę prac ręcznych w szkołach żeńskich. Było to zwieńczenie jej nauki w Państwowej Akademii Sztuki i Rzemiosła Artystycznego w Breslau – na tym zdjęciu z 1911 r. widać ją wśród kolegów ze studiów, siedzącą obok swojego przyszłego męża Alberta Haddy. Po latach Berta prowadziła lekcje […]

W 1916 r. 21-letnia Berta Simlinger zdała egzaminy zawodowe na nauczycielkę prac ręcznych w szkołach żeńskich. Było to zwieńczenie jej nauki w Państwowej Akademii Sztuki i Rzemiosła Artystycznego w Breslau – na tym zdjęciu z 1911 r. widać ją wśród kolegów ze studiów, siedzącą obok swojego przyszłego męża Alberta Haddy. Po latach Berta prowadziła lekcje […]

Na tym szkicu artysta Heinrich Tischler ukazał swoich uczniów w trakcie zajęć z rysowania, które między innymi prowadził w żydowskiej szkole działającej przy Nowej Synagodze w Breslau. Szkoła powstała w 1933 r. na fali wprowadzania nazistowskich represji wobec Żydów: to w niej władze lokowały żydowskich uczniów, których usunięto z państwowych szkół. Dla Tischlera, pozbawionego przez […]

Ilustracja z gmachem Żydowskiego Seminarium Teologicznego w Breslau znalazła się na dyplomie ku czci prawnika i polityka Wilhelma Salomona Freunda. Uczelnia ta, założona w 1854 r., mieściła się przy Wallstraße 14 (ul. Pawła Włodkowica) i przygotowywała studentów do zawodów rabina i nauczyciela, łącząc przedmioty religijne ze świeckimi. Przez ponad 80 lat Seminarium było najważniejszym na […]

Malarz i architekt Heinrich Tischler, absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Breslau, był przedstawicielem ekspresjonizmu żydowskiego. Tworzył pełne emocji sceny ukazujące Żydów pogrążonych w modlitewnej ekstazie, a także odrealnione sceny przedmieść Breslau. Na licznych autoportretach ukazywał siebie z ironicznym wyrazem twarzy i cygaretką w ustach – wśród jego osobistych przedmiotów zachowało się puste pudełko po jego […]

Malarz i architekt Heinrich Tischler, absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Breslau, był przedstawicielem ekspresjonizmu żydowskiego. Tworzył pełne emocji sceny ukazujące Żydów pogrążonych w modlitewnej ekstazie, a także odrealnione sceny przedmieść Breslau. Na licznych autoportretach ukazywał siebie z ironicznym wyrazem twarzy i cygarem w ustach – wśród jego osobistych przedmiotów zachowało się puste pudełko po cygaretkach.

Else Tischler, żona Heinricha Tischlera, pochodziła z artystycznej rodziny Haddów i jako jego kuzynka znała go od dziecka. Towarzyszyła mężowi zarówno w życiu, jak i w karierze: była jego powierniczką, z którą dzielił się artystycznymi inspiracjami i dylematami. Po śmierci Heinricha w 1938 r., Else wraz z synami Franzem i Hansem uciekła z Niemiec przed […]

Uciekając z Breslau, Else Tischler zabrała z pracowni swojego męża Heinricha jego narzędzia malarskie. Wśród nich było osiem pudełek farb firmy Lukas, istniejącej do dziś. Malarz posługiwał się intensywną paletą barw, które tu widać: sieną, ochrą, intensywnymi żółcieniami i oranżami, ultramaryną i morską zielenią.

Ta mosiężna wizytówka z wytłoczonym podpisem Heinricha Tischlera wisiała prawdopodobnie na drzwiach jego mieszkania przy nieistniejącej dziś Lothringer Straße 9 (okolice ul. Ostrej). Mieściła się tu również jego pracownia. Takim samym podpisem jak na wizytówce artysta opatrywał swoje obrazy, grafiki i projekty architektoniczne.

W Breslau swoje pierwsze kroki jako szachista stawiał Heinz Josef Foerder, który w 1928 r. reprezentował Niemcy na Olimpiadzie Szachowej w Hadze. W 1934 r. wyemigrował do Brytyjskiego Mandatu Palestyny, gdzie odnosił kolejne sukcesy, a po proklamowaniu państwa Izrael zmienił nazwisko na Yosef Porath. Zmarł w 1996 roku, a 10 lat później Stephen Falk, jeden […]

Dla pediatry Walthera Freunda amatorskie występy w kwartecie smyczkowym zapewne były i rozrywką, i okazją do rozwijania talentu muzycznego. Zamiłowanie do gry na altówce odziedziczył po ojcu, Wilhelmie Salomonie Freundzie. Walther lubił też koncertować w domu ze swoimi dziećmi – Andreasem, który grał na skrzypcach, i Gabrielle, która grała na fortepianie.

„Urlopowicz w tamtym czasie nie pragnął niczego więcej, jak tylko wpompować do płuc zapach sosny i wędrować” – pisał w swoim dzienniku historyk Willy Cohn. Rodzina Tischlerów wybierała na miejsce wypoczynku nieodległe od Breslau Karkonosze, ale i austriackie Alpy czy plaże nad jeziorem Müritz w Meklemburgii. Wielu Żydów, zwłaszcza młodych, wypełniało wolny czas sportem, a […]

Pierwsza wystawa Stowarzyszenia Muzeum Żydowskiego w Breslau, poświęcona Żydom w historii Śląska, odbyła się w 1929 r. w salach Śląskiego Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności. Ekspozycja przeznaczona była dla szerokiej, również nieżydowskiej publiczności, a niektóre eksponaty zreprodukowano w biuletynie Stowarzyszenia. W działalność tej organizacji zaangażowany był historyk Willy Cohn, który opracował jej program. Przedmiot otrzymany […]

Heinrich Tischler, Perspektywy architektoniczne (prawdopodobnie niezrealizowane), reprodukcja, bez daty.  

Trzynastoletni Alfred Neuländer otrzymał ten modlitewnik na cały żydowski rok liturgiczny w prezencie z okazji swojej bar micwy, czyli uroczystości wejścia w dorosłość i przyjęcia na siebie obowiązków religijnych. Modlitewnik zawiera komentarze miejscowych liberalnych rabinów Manuela Joëla i Jakoba Guttmanna. Nowa Synagoga, w której odbyła się ceremonia Alfreda, widnieje na karcie dedykacyjnej wklejonej do modlitewnika.

Karta dedykacyjna z modlitewnika Alfreda Neuländera przedstawia scenę przekazywania prawa religijnego z pokolenia na pokolenie. W tle widać górującą nad Breslau Nową Synagogę: wybudowana w latach 1865–1872, służyła nie tylko jako miejsce modlitw liberalnego odłamu żydowskiej społeczności, ale także jako sala koncertowa ze wspaniałą akustyką i elektrycznym oświetleniem. Historyk Willy Cohn wspominał, że mężczyźni w […]

Podczas bar micwy żydowscy chłopcy po raz pierwszy zakładają specjalny strój modlitewny. Jednym z jego elementów jest tałes – nakładany na ramiona szal. Bruno Falk obchodził swoją bar micwę w 1894 r. i prawdopodobnie modlił się w tym tałesie przez resztę życia. Przechowywany w małej aksamitnej torebce, choć wyblakły, przetrwał do dziś.

Tefilin to dwa pudełka na rzemieniach, zawierające zwitki pergaminu z fragmentami Tory dotyczącymi rytualnych nakazów. Na czas codziennych modlitw ortodoksyjni mężczyźni przywiązują rzemieniem jedno pudełko do czoła, a drugie pudełko do lewego ramienia. Na tefilinie Heinricha Tischlera widnieje hebrajska litera szin, symbolizująca jedno z imion Boga i rozpoczynająca modlitwę Szma Israel – Słuchaj, Izraelu.

„Znam teraz zarówno obowiązki wobec Boga, jak i wobec siebie samego i bliźnich” – powiedział Emanuel Falk podczas swojej bar micwy. Odbyła się ona w 1845 r. w bożnicy Sklowera – małym domu modlitw umieszczonym na piętrze w podwórzu przy Goldene Radegasse 2 (ul. Kazimierza Wielkiego w pobliżu skrzyżowania z ul. Ruską). Przemowa Emanuela zachowała […]

Do świętowania bar micwy coraz częściej przenikały świeckie zwyczaje, jak organizowanie przyjęć i przynoszenie chłopcu podarków. Pożądanym prezentem był zegarek, jak ten który otrzymał Hans Falk, wnuk Emanuela Falka, na swoją bar micwę w 1932 r.

Wraz z rozwojem liberalnego judaizmu reformowanego także dziewczynki mogły obchodzić ceremonię wejścia w dorosłe życie – bat micwę. Na tym zdjęciu piętnastoletnia Hilde Bornstein pozuje z koleżankami i rabinem, który przygotowywał je do ceremonii. Trzy lata później Hilde wyjdzie za mąż za Waltera Herza, z którym będzie prowadziła sklep obuwniczy w Domu Oppenheimów.

Ta besamimka, czyli puszka na wonne przyprawy i zioła używana pod koniec cotygodniowego święta szabat, należała pierwotnie do Emanuela Falka, którego mowę na bar micwę zaprezentowaliśmy wcześniej. Jeden z jego potomków, Siegfried Falk, zabrał besamimkę ze sobą, emigrując z Breslau w 1936 r., i wraz z nim przewędrowała ona pół świata: najpierw do Kopenhagi, potem […]

Pesach to święto obchodzone każdej wiosny na pamiątkę biblijnego wyzwolenia Żydów spod egipskiej niewoli. Ten dwujęzyczny, hebrajsko-niemiecki modlitewnik na Pesach należał do rodziny Zadików i ukazał się w 1900 r. nakładem wrocławsko-praskiego wydawnictwa Jakoba Bermana Brandeisa. Od drugiej połowy XIX w. przekłady modlitewników i innych tekstów religijnych ze świętego języka hebrajskiego na niemiecki cieszyły się […]

Pojemnika na etrog używa się w czasie święta Sukot, upamiętniającego zamieszkiwanie przez Żydów w szałasach na pustyni po ucieczce z Egiptu. Tę drewnianą szkatułkę wykonał Benno Sklarz, właściciel koszernego sklepu mlecznego w Breslau, którego syn Salo zabrał ją, uciekając do Londynu w 1939 r., a następnie jego wnuk Benjamin wziął ją ze sobą, emigrując do […]

„Koszerny” oraz „Sprzedaż mleka, masła i sera pod nadzorem rabinatu” – te napisy po hebrajsku i niemiecku umieszczone na witrynie informowały żydowskich klientów o ofercie sklepu Benno Sklarza przy Antonienstraße (ul. św. Antoniego). Sprzedawany tu nabiał był koszerny, czyli wyprodukowany i przechowywany zgodnie z halachą, żydowskim prawem religijnym – na przykład bez kontaktu z mięsem.

Gdy w 1864 r. kupiec Leopold Bial zakładał księgarnię w Breslau, mógł nie spodziewać się, że firma wkrótce przejdzie na nowy, ale obiecujący model handlowy – sprzedaż wysyłkową. Leopold i jego następcy poszerzali ofertę: w katalogu ich sklepu wysyłkowego Bial & Freund z siedzibą przy Taunetzienstraße 16 (ul. Tadeusza Kościuszki) były instrumenty muzyczne, gramofony, aparaty […]

Gdy w 1864 r. kupiec Leopold Bial zakładał księgarnię w Breslau, mógł nie spodziewać się, że firma wkrótce przejdzie na nowy, ale obiecujący model handlowy – sprzedaż wysyłkową. Leopold i jego następcy poszerzali ofertę: w katalogu ich sklepu wysyłkowego Bial & Freund z siedzibą przy Taunetzienstraße 16 (ul. Tadeusza Kościuszki) były instrumenty muzyczne, gramofony, aparaty […]

Gdy w 1864 r. kupiec Leopold Bial zakładał księgarnię w Breslau, mógł nie spodziewać się, że firma wkrótce przejdzie na nowy, ale obiecujący model handlowy – sprzedaż wysyłkową. Leopold i jego następcy poszerzali ofertę: w katalogu ich sklepu wysyłkowego Bial & Freund z siedzibą przy Taunetzienstraße 16 (ul. Tadeusza Kościuszki) były instrumenty muzyczne, gramofony, aparaty […]

W 1918 r., gdy I wojna światowej dobiegała końca i życie powoli wracało do normy, pracownicy i właściciele fabryki mebli zapozowali do wspólnego zdjęcia. Zakład należał do braci Willy’ego i Alberta Haddów oraz ich kuzyna i szwagra Heinricha Tischlera. Cała trójka utrzymywała bliskie kontakty i okazjonalnie współpracowała aż do lat 30. XX w.

W 1894 r. kupiec Ludwig Herz otworzył swój sklep obuwniczy w Domu Oppenheimów. Asortyment skierowany był do zamożnej klienteli, którą przyciągała nie tylko wysoka jakość butów i akcesoriów, ale też umiejętności marketingowe Ludwiga. W reklamach nawiązywał on do swojego nazwiska: Herz po niemiecku znaczy „serce”, dlatego w szyldzie nad wystawą sklepu znalazł się symbol serca, […]

Ludwig Herz, a po nim jego syn Walter, nie ograniczali działalności do sklepu obuwniczego: rozwinęli kontakty handlowe na całym świecie. Świadczą o tym liczne kartki pocztowe z zamówieniami na buty od klientów i pośredników nie tylko z Europy, ale też obu Ameryk, Azji i niemieckich kolonii w Afryce. Wiele kartek zaadresowanych było po prostu „Herz, […]

W październiku 1936 r. 13-letni Franz Tischler miał bar micwę – rytuał przyjęcia chłopca do grona mężczyzn odpowiedzialnych za swe czyny w świetle żydowskiego prawa religijnego. Była to okazja do wspólnego świętowania spokrewnionych rodów Tischlerów i Haddów. Oba pochodziły z Górnego Śląska, a po przeprowadzce do Breslau na początku XX w. pozostały najbliższą rodziną. [KOMENTARZ […]

Po trwających dziewięć miesięcy zaręczynach Ursula Beyer, zwana przez bliskich Ursel, i Erwin Zadik wzięli ślub we wrześniu 1938 r. Odbył się on w synagodze Pod Białym Bocianem – Erwin pochodził z dużo bardziej religijnej rodziny niż Ursula. Po uroczystości państwo młodzi zapozowali do zdjęcia na balkonie w mieszkaniu Beyerów przy Tauentzienstraße 7 (ul. Kościuszki)

Po trwających dziewięć miesięcy zaręczynach Ursula Beyer, zwana przez bliskich Ursel, i Erwin Zadik wzięli ślub we wrześniu 1938 r. Odbył się on w synagodze Pod Białym Bocianem – Erwin pochodził z dużo bardziej religijnej rodziny niż Ursula. Po uroczystości państwo młodzi zapozowali do zdjęcia na balkonie w mieszkaniu Beyerów przy Tauentzienstraße 7 (ul. Kościuszki).

Zupa z raków, marynowany węgorz, filet cielęcy i gęś, a na deser tort lodowy „Bomba Pücklera” i torciki sernikowe – te specjały znalazły się w weselnym menu Hilde Bornstein i Waltera Herza. Niektóre dania, jak raki i węgorz, były niekoszerne, czyli niedozwolone do spożywania według żydowskiego prawa religijnego, jednak państwo młodzi i ich goście swobodnie […]

W 1892 r. Wilhelm Salomon Freund i jego żona Clara świętowali dwudziestą piątą rocznicę ślubu. Clara założyła wówczas zamówioną specjalnie na tę okazję srebrną tiarę i broszkę. Tak zapoczątkowali tradycję, która wśród ich potomków w Stanach Zjednoczonych przetrwała z drobną modyfikacją do dziś: na dziesiątą i dwudziestą piątą rocznicę panie nadal zakładają tiarę, a broszkę […]

W 1892 r. Wilhelm Salomon Freund i jego żona Clara świętowali dwudziestą piątą rocznicę ślubu. Clara założyła wówczas zamówioną specjalnie na tę okazję srebrną tiarę i broszkę. Tak zapoczątkowali tradycję, która wśród ich potomków w Stanach Zjednoczonych przetrwała z drobną modyfikacją do dziś: na dziesiątą i dwudziestą piątą rocznicę panie nadal zakładają tiarę, a broszkę […]

W 1892 r. Wilhelm Salomon Freund i jego żona Clara świętowali dwudziestą piątą rocznicę ślubu. Clara założyła wówczas zamówioną specjalnie na tę okazję srebrną tiarę i broszkę. Tak zapoczątkowali tradycję, która wśród ich potomków w Stanach Zjednoczonych przetrwała z drobną modyfikacją do dziś: na dziesiątą i dwudziestą piątą rocznicę panie nadal zakładają tiarę, a broszkę […]

W 1892 r. Wilhelm Salomon Freund i jego żona Clara świętowali dwudziestą piątą rocznicę ślubu. Clara założyła wówczas zamówioną specjalnie na tę okazję srebrną tiarę i broszkę. Tak zapoczątkowali tradycję, która wśród ich potomków w Stanach Zjednoczonych przetrwała z drobną modyfikacją do dziś: na dziesiątą i dwudziestą piątą rocznicę panie nadal zakładają tiarę, a broszkę […]

W 1892 r. Wilhelm Salomon Freund i jego żona Clara świętowali dwudziestą piątą rocznicę ślubu. Clara założyła wówczas zamówioną specjalnie na tę okazję srebrną tiarę i broszkę. Tak zapoczątkowali tradycję, która wśród ich potomków w Stanach Zjednoczonych przetrwała z drobną modyfikacją do dziś: na dziesiątą i dwudziestą piątą rocznicę panie nadal zakładają tiarę, a broszkę […]

W 1892 r. Wilhelm Salomon Freund i jego żona Clara świętowali dwudziestą piątą rocznicę ślubu. Clara założyła wówczas zamówioną specjalnie na tę okazję srebrną tiarę i broszkę. Tak zapoczątkowali tradycję, która wśród ich potomków w Stanach Zjednoczonych przetrwała z drobną modyfikacją do dziś: na dziesiątą i dwudziestą piątą rocznicę panie nadal zakładają tiarę, a broszkę […]

Gdy w listopadzie 1921 r. Bercie i Albertowi Haddom urodziło się pierwsze dziecko – córka Ruth Elizabeth – młodzi rodzice otrzymali liczne gratulacje od rodziny i przyjaciół. Postanowili się odwdzięczyć, rozsyłając kartki z podziękowaniami. Ozdobiła je grafika z portretem małej Ruth autorstwa artysty Heinricha Tischlera, który był kuzynem Alberta.

Wygrawerowane inicjały wskazują na właścicieli tych przedmiotów: kieliszek do jajek należał do małego Wernera Peritza, a szczotka do włosów do jego młodszego brata Ernsta. Ich rodzice, Else i Felix Peritzowie, nadali synom typowo niemieckie imiona – był to znak przywiązania do niemieckiej kultury. Tymczasem jeszcze dwa pokolenia wcześniej większość członków rodziny nosiła tradycyjne żydowskie imiona, […]

Wygrawerowane inicjały wskazują na właścicieli tych przedmiotów: kieliszek do jajek należał do małego Wernera Peritza, a szczotka do włosów do jego młodszego brata Ernsta. Ich rodzice, Else i Felix Peritzowie, nadali synom typowo niemieckie imiona – był to znak przywiązania do niemieckiej kultury. Tymczasem jeszcze dwa pokolenia wcześniej większość członków rodziny nosiła tradycyjne żydowskie imiona, […]

Wygrawerowane inicjały wskazują na właścicieli tych przedmiotów: kieliszek do jajek należał do małego Wernera Peritza, a szczotka do włosów do jego młodszego brata Ernsta. Ich rodzice, Else i Felix Peritzowie, nadali synom typowo niemieckie imiona – był to znak przywiązania do niemieckiej kultury. Tymczasem jeszcze dwa pokolenia wcześniej większość członków rodziny nosiła tradycyjne żydowskie imiona, […]

Kilkuletnia Gabrielle Freund czyta książkę w pokoju wypełnionym zabawkami. Jednak nie tylko one otaczały ją w dzieciństwie: Gabrielle dorastała też wśród pamiątek po poprzednich pokoleniach swojej rodziny. Jej ojciec, pediatra Walther Freund, przechowywał w domu między innymi portrety jej dziadka Wilhelma Salomona Freunda, radnego miejskiego, i jej praprababki Babette Silberstein – oboje zostali przedstawieni w […]

Ursula Beyer i jej młodsza o dwa lata siostra Helga dorastały w mieszanym religijnie domu – ich ojciec Adolf był Żydem, a matka Else ateistką, choć wywodziła się z chrześcijańskiej rodziny. Gdy dziewczynki miały po 13 i 11 lat, spokojne dzieciństwo zakłóciła śmierć Else. Ursula zapamiętała, że owdowiałemu ojcu zdarzało się w tamtym czasie robić […]

Ursula Beyer i jej młodsza o dwa lata siostra Helga dorastały w mieszanym religijnie domu – ich ojciec Adolf był Żydem, a matka Else ateistką, choć wywodziła się z chrześcijańskiej rodziny. Gdy dziewczynki miały po 13 i 11 lat, spokojne dzieciństwo zakłóciła śmierć Else. Ursula zapamiętała, że owdowiałemu ojcu zdarzało się w tamtym czasie robić […]

„Mojej ukochanej synowej Else” – głosi dedykacja na filiżance, którą Mathilde Peritz podarowała swojej synowej Else z domu Durra. Gest świadczy o serdeczności, mimo że obie rodziny dzieliła różnica światopoglądów: Peritzowie byli konserwatywni, a Durrowie liberalni. Dla syna Mathilde, Felixa, postępowość jego żony Else okazała się na tyle atrakcyjna, że z czasem jego relacje z […]

Jakie przedstawienia teatralne, jakie spektakle operowe oglądała Else Peritz przez ten lorgnon? Zamiłowanie do sztuki i wyrafinowany gust wyniosła z domu rodzinnego: jeden z jej bratanków został kompozytorem, jej wujek był pianistą i dyrygentem chóru, a bratanica śpiewaczką operową w Teatrze Miejskim w Breslau

Gdy w 1914 r. wybuchła I wojna światowa, także Żydzi byli wcielani do niemieckiej armii – wśród nich był 25-letni Felix Peritz. Jego wnuk Joseph Pearce wspomina, że Felix jechał na wojnę jak po przygodę i był dumny ze służby jako podoficer sanitariusz. To zdjęcie w otoczeniu swojego oddziału wysłał do rodziny z frontu zachodniego […]

Bracia Haddowie pozują wspólnie do zdjęcia pochodzącego z okresu ich służby w niemieckim wojsku podczas I wojny światowej. Już wtedy zainteresowania i plany zawodowe wiodły każdego z nich w inną stronę. Najstarszy Siegmund został chirurgiem i ordynatorem szpitala żydowskiego w Breslau, Moritz i Albert architektami i projektantami mebli, zaś Willi kupcem, a potem dyrektorem żydowskiego […]

Breslau, największe miasto i centrum gospodarcze Śląska, przyciągał przybyszy z mniejszych miejscowości. Babette Silberstein z domu Friedländer przyjechała do Breslau wraz z mężem Philippem z Brieg (Brzegu) ok. 1814 r. Zamieszkali przy Wallstraße 13 (ul. Pawła Włodkowica), na której wkrótce nieopodal stanęła Synagoga pod Białym Bocianem, ufundowana między innymi przez Philippa. Babette zmarła podczas epidemii […]

Portret Babette Silberstein zdobił kolejne mieszkania jej potomków i potomkiń w Breslau, m.in. mieszkanie jej córki Liny Immerwahr z d. Silbestein przy Ring 19 (Rynek 19) i jej wnuczki Clary Freund z d. Immerwahr przy Schweidnitzer Stadtgraben 20 (ul. Podwale). W latach 30. XX w. obraz wisiał w domu prawnuka Babette, Walthera Freunda, przy Vogelweide […]

Wilhelm Salomon Freund był prawnikiem i przewodniczącym Izby Adwokackiej w Breslau. Jako znakomity absolwent Uniwersytetu Wrocławskiego, który w wieku dwudziestu lat obronił pracę doktorską, w 1901 r. otrzymał doktorat honoris causa wydziału prawa. W rodzinnych wspomnieniach zachował się jego wizerunek jak na tym zdjęciu: z bujnymi wąsami, gęstymi brwiami, o przenikliwym, ale życzliwym spojrzeniu, które […]

„Arbeit ist des Bürgers Zierde” – „Mieszczanina zdobi praca”: takie motto, zaczerpnięte z poematu Friedricha Schillera, widnieje na „Ehrenbürgerurkunde” czyli dyplomie Honorowego Obywatela Miasta przyznanym Wilhelmowi Salomonowi Freundowi w uznaniu jego wieloletnich zasług jako członka Rady Miasta i jej długoletniego przewodniczącego – pierwszego Żyda w Breslau na tym stanowisku i drugiego, który otrzymał to wyróżnienie. […]

Koniec sprawowania obowiązków miejskich Wilhelma Salomona Freunda przypadł na początek I wojny światowej. W celu uznania jego znaczących zasług politycznych i intelektualnych dla miasta i państwa, w 1914 roku, na rok przed śmiercią Freund otrzymał ten dyplom, ozdobiony przedstawieniem wnętrza Ratusza w Breslau i zasiadającej w nim Rady. W laudacji podkreślono łagodny charakter polityka, jego […]

Mieszkanie lekarza Walthera Freunda zdobiła brązowa figurka szermierza – miniatura rzeźby z fontanny, która 1904 r. stanęła przed gmachem Uniwersytetu Wrocławskiego. Być może przypominała ona Waltherowi studenckie czasy: zarówno on, jak i jego ojciec Wilhelm Salomon, byli absolwentami tej uczelni. Wykładali na niej liczni Żydzi, a rozwój akademickich karier wielu z nich umożliwiło dopuszczenie od […]

Mieszkanie lekarza Walthera Freunda zdobiła brązowa figurka szermierza – miniatura rzeźby z fontanny, która 1904 r. stanęła przed gmachem Uniwersytetu Wrocławskiego. Być może przypominała ona Waltherowi studenckie czasy: zarówno on, jak i jego ojciec Wilhelm Salomon, byli absolwentami tej uczelni. Wykładali na niej liczni Żydzi, a rozwój akademickich karier wielu z nich umożliwiło dopuszczenie od […]

Od 1894 r., przez ponad 40 lat, rodzina Herzów prowadziła sklep obuwniczy w Domu Oppenheimów przy Blücherplatz 4 (pl. Solny), w którym się znajdujemy. Na tym zdjęciu, wykonanym na tle nieistniejącego dziś skrzydła południowego Pałacu Królewskiego przy Schloßplatz (pl. Wolności), pozują przedstawicielki czterech pokoleń rodziny. Najstarsza z nich, Henriette Lomnitz, urodziła się w połowie XIX […]

Żydzi byli mieszkańcami Domu Oppenheimów od początku XIX w. W 1810 r. nabył go bankier Heymann Oppenheim i zamieszkał w nim z rodziną. Oppenheimowie należeli do tak zwanych Żydów uprzywilejowanych, mających zezwolenie na stały pobyt w mieście. Od 1902 do 1942 r. kamienica była w rękach gminy żydowskiej, która wynajmowała swoim członkom mieszkania i sklepy […]

Wypowiedzi współczesnych członków i członkiń rodzin prezentowanych na wystawie o ich związkach z Breslau/ Wrocławiem.

Mezuza to zwitek pergaminu z zapisanymi fragmentami Tory (Księgi Powtórzonego Prawa), umieszczany w pojemniku i mocowany na futrynach drzwi w żydowskim domu. Podczas remontu kamienicy, w której się znajdujemy, Domu Oppenheimów, w latach 2013–2017 znaleziono dwie mezuzy: jedną w uszkodzonym pojemniku i drugą jako luźny zwitek. Były przykryte tynkiem przy framugach drzwi na tym piętrze. […]

Dom Oppenheimów kryje historie, których nie jesteśmy w stanie zrekonstruować. Wśród obiektów, które znaleziono tu podczas remontu w latach 2013–2017, była ta kartka, prawdopodobnie wyrwana z notatnika. Badacze i konserwatorki papieru ocenili, że pochodzi z XIX w. Zawiera ona powtarzane litery alfabetu hebrajskiego i kilka słów w jidysz – języku, którym wówczas nadal posługiwała się […]